Skąd biorą się nieostrości i jak je wyeliminować
Zdecydowana większość rozmazanych zdjęć ma dwie przyczyny: błędne ustawienie ostrości lub niewłaściwy czas naświetlania. Warto zrozumieć, dlaczego tak się dzieje i co można z tym zrobić.
Choć istnieje wiele czynników wpływających na jakość obrazu, to właśnie nieprawidłowe ustawianie ostrości i zły dobór czasu migawki najczęściej odbierają fotografiom ich wyrazistość.
Wybierz właściwy tryb autofokusa
Współczesne aparaty oferują kilka trybów ustawiania ostrości. Jednorazowy autofokus — oznaczany najczęściej jako S-AF lub AF-S (w aparatach Canon funkcjonuje pod nazwą „One Shot") — blokuje ostrość na określonej odległości po naciśnięciu spustu do połowy. To rozwiązanie idealne do fotografii krajobrazowej.
Ciągły autofokus (C-AF lub AF-C, w Canonach zwany AI Servo) nieustannie śledzi obiekt, dostosowując ostrość w miarę jak zbliża się on do aparatu lub się od niego oddala. Sprawdza się doskonale podczas fotografowania ptaków w locie, biegających dzieci czy w sytuacjach, gdy sam fotograf pozostaje w ruchu.
Problem pojawia się, gdy używamy jednorazowego autofokusa, a obiekt lub fotograf porusza się między momentem zablokowania ostrości a wciśnięciem migawki. Ostrość zostaje wtedy utracona.
Z drugiej strony ciągły autofokus w wielu aparatach — szczególnie w modelach z niższej i średniej półki — radzi sobie słabo z nieruchomymi obiektami. Obiektyw nieustannie „poluje", dlatego w chwili pełnego wciśnięcia spustu ostrość może być ustawiona niedokładnie. Nowsze aparaty znacząco poprawiły tę kwestię, jednak wciąż warto dobierać tryb autofokusa świadomie.
Niektóre aparaty oferują tryb automatycznego przełączania między AF jednorazowym a ciągłym (AF-A lub AI Focus w Canonach). Rozwiązanie to bywa jednak zawodne — świadomy wybór odpowiedniego trybu zawsze daje lepsze efekty.
Dobierz odpowiednie punkty ostrości
Nowoczesne aparaty pozwalają ustawić liczbę aktywnych punktów AF — od jednego do wszystkich dostępnych. Pierwsze lustrzanki miały zaledwie trzy punkty skupione w centrum kadru. Najnowsze aparaty bezlusterkowe oferują nawet 1053 punkty pokrywające cały kadr, co znacznie ułatwia precyzyjne ustawianie ostrości.
Domyślnie większość aparatów pracuje z włączonymi wszystkimi punktami i ustawia ostrość na obiekcie znajdującym się najbliżej obiektywu. Podczas fotografowania ptaków w locie jest to zwykle trafna strategia — ptaki są zazwyczaj najbliższym elementem kadru. Warto połączyć to z funkcją śledzenia obiektu.
Przy portretach jeden punkt ostrości można precyzyjnie nakierować na oko modela. Aparat może jednak pomylić się i zablokować ostrość na rzęsach zamiast na źrenicy — w takim przypadku konieczna bywa drobna korekta manualna.
Śledzenie szybko poruszającego się zwierzęcia jednym punktem jest niemal niemożliwe. Jeśli dodatkowo w kadrze znajdą się przeszkody, takie jak liście czy gałęzie, wszystkie punkty AF również mogą zawieść. W takich sytuacjach najlepszym rozwiązaniem jest użycie grupy punktów ostrości.
Sprawę upraszcza obecna w coraz większej liczbie aparatów funkcja rozpoznawania obiektów. Aparat samodzielnie wykrywa twarz i koncentruje ostrość na lewym lub prawym oku. Wiele modeli potrafi też rozpoznawać ptaki, zwierzęta, samoloty czy samochody i śledzić je, gdy przemieszczają się po kadrze.
Unikaj ustawiania ostrości w złym miejscu
Jedną z najczęstszych przyczyn niechcianej nieostrości w zdjęciu jest skupienie ostrości w nieodpowiednim miejscu. Wielu początkujących fotografów nie zdaje sobie sprawy, że głębia ostrości zmienia się w zależności od punktu, na którym jest ustawiana. Kuszące wydaje się ustawienie ostrości na najbardziej oczywistym elemencie kadru — drzewie, wyspie czy górze — co jednak często daje niezadowalające rezultaty.
Popularny poradnik mówi, by przy fotografii krajobrazowej ustawiać ostrość na jednej trzeciej głębokości kadru. To jednak jedynie przybliżona wskazówka.
Ciekawe artykuły:
Znacznie skuteczniejsze jest korzystanie z odległości hiperfokalne (HFD). To punkt, na którym należy ustawić ostrość, aby uzyskać maksymalną głębię ostrości. Wartość ta zależy od wielu czynników, jednak z pomocą przychodzą dedykowane aplikacje mobilne. Jedną z najbardziej znanych jest PhotoPills — po wprowadzeniu modelu aparatu, ogniskowej obiektywu i przysłony aplikacja oblicza minimalną odległość, przy której zarówno pierwszy plan, jak i nieskończoność pozostaną ostre.
Jeśli ustawisz ostrość bliżej niż wynosi HFD, nieskończoność wyjdzie z ostrości. Jeśli skupisz się za daleko — nieostry stanie się pierwszy plan.
Wzory matematyczne? Niekoniecznie
Jak oblicza się odległość hiperfokalne? To złożona formuła: podnosi się ogniskową do kwadratu, następnie dzieli przez iloczyn liczby przysłony i tzw. koła rozmycia — czyli najmniejszej plamki rozmycia, jaką obiektyw tworzy na sensorze lub kliszy. Do tego dochodzą gęstość pikseli, rozmiar sensora, wielkość ekranu, odległość oglądania i właściwości ludzkiego wzroku. Obliczanie głębi ostrości jest jeszcze bardziej skomplikowane.
Na szczęście nie trzeba tego robić samodzielnie. Wystarczy aplikacja mobilna, która poda przybliżoną odległość, na jaką należy ustawić ostrość. Żaden fotograf nie chodzi w teren z taśmą mierniczą.
Właściwa głębia ostrości — klucz do udanego zdjęcia
Świadomy wybór zarówno punktu ostrości, jak i odpowiedniej głębi ostrości ma ogromne znaczenie w różnych dziedzinach fotografii. Fotografowie przyrody często chcą, by cały obiekt był ostry, a tło pozostawało rozmyte. Portreciści niemal zawsze dążą do absolutnej ostrości oczu modela, a następnie sami decydują, jak daleko za twarzą sięga strefa ostrości — czy uszy mają być ostre czy nie.
Głębię ostrości wyznacza przysłona oraz odległość od fotografowanego obiektu — zarówno fizyczna, jak i optyczna. Im bardziej przybliżasz kadr teleobiektywem, tym mocniej rozmywa się tło. Staranne panowanie nad tymi parametrami pozwala osiągnąć właściwą równowagę między strefami ostrości i nieostrzystości w fotografii.
Czas migawki a ostrość obrazu
Istnieje wiele sytuacji, w których aparat może poruszyć się podczas ekspozycji — chociażby dlatego, że żaden człowiek nie jest w stanie stać w bezruchu przez dłuższy czas.
Klasyczna zasada kciuka głosiła, że przy fotografowaniu z ręki czas migawki powinien być krótszy od odwrotności ogniskowej. W przypadku obiektywu 50mm na aparacie małoobrazkowym oznaczało to 1/60 s lub szybciej, a dla 200mm — co najmniej 1/250 s. Niektórzy fotografowie byli fizycznie bardziej stabilni, a czynniki zewnętrzne, takie jak silny wiatr, podnosiły poprzeczkę jeszcze wyżej.
Dziś sytuacja wygląda inaczej. Przez ostatnią dekadę dwie trzecie sprzedanych aparatów z wymiennymi obiektywami to modele z mniejszym sensorem — APS-C lub Mikro Cztery Trzecie. Mniejsza matryca wzmacnia efekt drgań, dlatego obiektyw 50mm może na aparacie Mikro Cztery Trzecie wymagać czasu migawki krótszego niż 1/100 s, by obraz był ostry.
W sukurs przychodzi jednak stabilizacja obrazu. Współczesne aparaty oferują nawet 8,5 działki stabilizacji, co teoretycznie umożliwia fotografowanie obiektywem 50mm z ręki przy czasie naświetlania wynoszącym aż 2,5 sekundy. Oczywiście stabilność fizyczna różni się u poszczególnych osób.
Pamiętaj też, że nie tylko aparat może się poruszyć — ruch wykonuje również obiekt fotografowania. Różne obiekty poruszają się z różnymi prędkościami, a obiekty bliżej aparatu wymagają krótszego czasu migawki do zatrzymania ruchu niż te odleglejsze. Warto też zastanowić się, czy ruch ma być całkowicie zamrożony, czy jedynie zasugerowany — czasem celowe rozmycie skrzydeł ptaka dodaje zdjęciu dynamiki, przy jednoczesnym zatrzymaniu ogólnego przemieszczania się ptaka.
Podsumowanie
Jak widać, uzyskanie naprawdę ostrych zdjęć wymaga przemyślanego podejścia do wielu kwestii jednocześnie: doboru trybu autofokusa, właściwego punktu ostrości, odległości hiperfokalne oraz czasu migawki. Opanowanie tych elementów pozwala świadomie kontrolować ostrość w każdej sytuacji fotograficznej.
Warto jednak pamiętać, że celowe rozmycie też może być potężnym narzędziem artystycznym. Dobry fotograf wie, kiedy dążyć do perfekcyjnej ostrości, a kiedy pozwolić, by ruch i nieostrość opowiedziały historię same za siebie.
