Co się stanie, gdy sztuczna inteligencja zacznie decydować o prawach

Sala obrad bez głosów ludzi

Wypełniona po brzegi sala sejmowa dziwnie milczy. Posłowie nie zasiadają przy swoich miejscach – tylko obserwują. Wszystkie spojrzenia kierują się ku wielkiemu ekranowi przy prezydium, gdzie migają kolorowe wykresy i serie liczb. "System LEX-3 właśnie analizuje skutki nowelizacji" – rozlega się głos prowadzącej. Sztuczna inteligencja w ciągu kilku sekund ma określić, czy projekt ustawy zasługuje na akceptację, czy też powinien trafić do kosza.

Żadnych sporów, żadnych przeciągających się przemówień. Głosowanie staje się technicznym rytuałem. Jeden z parlamentarzystów szepcze pod nosem: "A gdzie w tym wszystkim my?"

Brzmi jak fabuła filmu science fiction. Tymczasem taki scenariusz jest bliższy rzeczywistości, niż mogłoby się wydawać.

Jak algorytmy mogłyby przekształcić dzisiejszą politykę

Wyobraź sobie świat, w którym przepisy nie powstają w biurach zmęczonych prawników ani na sejmowych korytarzach pełnych napięcia, lecz w spokoju algorytmu. Bez wzajemnych oskarżeń, bez nocnych posiedzeń, bez poprawek zgłaszanych w ostatniej minucie.

System otrzymuje dane o gospodarce, klimacie, transporcie, edukacji – i proponuje treść ustawy maksymalizującej "dobro publiczne". To marzenie zmęczonego wyborcy, który ma już dość oglądania kolejnej politycznej awantury w telewizji.

Tylko że za tym marzeniem kryje się także niepokojące uczucie mrożące krew w żyłach.

Wszyscy musielibyśmy przyznać, że decyduje ktoś, kogo nikt nigdy nie wybrał w wyborach.

Wystarczy kilka faktów: już dziś funkcjonują systemy zdolne w ciągu sekund przeanalizować tysiące stron dokumentów prawnych i wykryć błędy, sprzeczności czy luki. W Wielkiej Britannii testowano algorytmy przewidujące wyniki procesów sądowych. Estonia rozważała "robota-sędziego" do drobnych spraw. W USA niektóre stany próbowały systemów rekomendujących wysokość kar na podstawie statystycznego ryzyka powrotu do przestępstwa.

Większość społeczeństwa nawet o tym nie wie.

Pomyśl, że te narzędzia pomocnicze otrzymują rozszerzoną rolę. Nie tylko doradzają, ale wprost decydują. "AI oceniła, że ta ulga podatkowa jest nieefektywna i pogłębi nierówności. Nie zaleca się jej wprowadzenia" – czytamy w oficjalnym stanowisku. Poseł, który napisał projekt, nie ma szans przeciwko danym.

A jednak może zadać pytanie, czy te dane w ogóle odpowiadają rzeczywistości ludzi żyjących z miesiąca na miesiąc.

Rządy algorytmów w codziennej praktyce

Teoretycznie można by ustalić jasną procedurę. Politycy lub obywatele przedkładaliby propozycje w określonym formacie. Sztuczna inteligencja automatycznie przekształcałaby je w precyzyjny język prawny, sprawdzałaby zgodność z konstytucją i prawem europejskim, obliczała skutki ekonomiczne i przygotowywała kilka wariantów.

Każdy wariant miałby swój "wynik" – wpływ na budżet, nierówności, klimat, wolność słowa, przedsiębiorczość. Posłowie nie wybieraliby z chaosu poprawek, lecz spośród klarownych scenariuszy.

Być może zniknęłoby też to nieskończone "doklejanie" niezwiązanych ze sobą dodatków do innych ustaw.

Brzmi czysto, niemal sterylnie, a jednak kusząco.

Przeanalizujmy konkretną historię. Rząd chce zmienić prawo emerytalne. Dziś oznacza to lata politycznych batalii, okrzyki "złodzieje" i "zniewolenie przyszłości" z obu stron. W modelu z AI rząd wprowadza: "Cel – stabilność systemu na 30 lat, minimalizacja ubóstwa seniorów, uczciwość międzypokoleniowa." AI przetwarza dane demograficzne, prognozy ekonomiczne, scenariusze migracji, rynku pracy.

Proponuje trzy modele. Jeden faworyzuje rodziny z dziećmi, drugi wzmacnia indywidualne oszczędności, trzeci wprowadza emeryturę podstawową dla wszystkich. Przy każdym transparentnie widać, kto będzie "zwycięzcą", a kto "przegranym".

Nagle nie jest tak łatwo udawać, że wszystko pójdzie bezbolesnie. I nie da się ukryć za mgłą skomplikowanych paragrafów.

To byłby całkiem ostry test odwagi polityków.

Analitycznie rzecz biorąc, AI wniosłaby do tworzenia prawa coś, czego dziś brakuje: systematyczną symulację rzeczywistości. Zamiast sloganów "wspierze gospodarkę" widzielibyśmy, o ile, dla kogo i jakim kosztem. Zamiast mglistych frazesów o "ochronie rodziny" ujawniłoby się, której rodziny, w jakiej grupie dochodowej, w jakim regionie.

Sztuczna inteligencja potrafiłaby wyliczyć, że dane rozwiązanie znacząco szkodzi na przykład samotnym matkom czy małym miejscowościom. A politycy musieliby powiedzieć wprost: tak, i tak to akceptujemy.

Ciekawe artykuły:

• Pożegnaj beton: jak ekologiczny podjazd z recyklingu zmienia dom na greener
• Marilyn Monroe i fotografowie, którzy ją uwiecznili
• Badanie pokazuje, jak krótkie codzienne spacery wpływają na zdolność rozwiązywania problemów

To mniej wygodna część całej wizji. AI stałaby się lustrem, które nie wybacza retorycznych chwytów. I tym samym ujawniłaby, że decydowanie nigdy nie dotyczy tylko danych, ale także wartości i priorytetów, które z tych danych odczytujemy – albo chcemy w nie wczytać.

Co musielibyśmy zrobić my, a nie algorytm

Jeśli AI ma współdecydować o przepisach, potrzebujemy jasnych ludzkich "reguł gry". Najpierw określić, gdzie AI tylko doradza, gdzie współdecyduje, a gdzie nigdy nie może mieć ostatniego słowa. Może analizować dane, szukać błędów, oferować scenariusze.

Ale ktoś z krwi i kości musi ponosić odpowiedzialność i podpisać się pod tym, że przyjmuje ryzyko określonej niesprawiedliwości.

Jedna konkretna i bardzo praktyczna metoda: każda ustawa, przy której współpracowała AI, powinna mieć publicznie widoczną "etykietę audytową" – kto skonfigurował model, jakie dane wykorzystał, jakie ograniczenia były znane.

Wtedy przynajmniej byłoby jasne, kiedy mówi człowiek, a kiedy "mówi" algorytm w jego głowie.

To podejście audytowe miałoby też drugi wymiar. Nie chodzi tylko o dane i kod, ale o wartości. Kto decyduje, że celem jest maksymalizacja PKB, a nie na przykład zmniejszanie nierówności? Jak ważyć wolność słowa względem bezpieczeństwa?

Tutaj przydaje się coś, co brzmi sucho, ale jest dość radykalne: stworzyć publicznie dyskutowane "profile etyczne" dla różnych dziedzin prawa. Jeden dla polityki społecznej, inny dla karnej, kolejny dla środowiska. AI pracowałaby według nich jak według zlecenia – nie "obiektywnie", ale zgodnie z wcześniej uznanymi priorytetami.

Bądźmy szczerzy: nikt nie będzie co tydzień czytał długich etycznych instrukcji państwa.

Do gry wchodzi też ludzkie lenistwo i strach przed odpowiedzialnością. Kuszące jest powiedzenie: "AI obliczyła, nic z tym nie zrobimy." Właśnie to jest pułapka, której można zapobiec tylko regułą, że AI nigdy nie może być jedynym argumentem.

Polityk, sędzia, urzędnik musi potrafić wyjaśnić decyzję własnymi słowami. Gdy ktoś chowa swój wybór za algorytmem, rezygnuje z roli, za którą społeczeństwo go płaci i wybiera. I to przywraca nas do nieprzyjemnego pytania: czy chodzi nam o odpowiedzialność, czy tylko o wygodę?

Wszyscy już przeżyliśmy ten typowy moment: otwierasz nowy "regulamin" i po prostu klikasz zgodę, bo nie masz na to ochoty. Z AI w ustawach ta drobna opieszałość mogłaby przekształcić się w coś znacznie większego. Ludzie przestaną śledzić, kto ma władzę i jak jej używa, ponieważ "i tak to liczy komputer".

Tutaj rodzi się społeczeństwo, w którym posłusznie przyjmujemy zasady, którym nie rozumiemy. I przekonujemy się, że tak właśnie być powinno, skoro wyliczył to maszyna.

"Algorytm to tylko lustro tego, kto go napisał, na co mu pozwolił i o co nie zapytał."

• Zawsze pytać: kto wyznaczył cele, według których AI ocenia "dobrą" ustawę.
• Wymagać wyjaśnienia decyzji w ludzkim języku, nie tylko wykresy i punktację.
• Nalegać na publiczną kontrolę danych, na których model opiera swoje wnioski.
• Nie dać się zbywać zdaniem "to ocenił system, nic na to nie poradzimy".

Społeczeństwo między wygodą a wolnością

Ostatecznie nie chodzi o to, czy AI potrafi pisać ustawy. Technicznie da radę. Analiza tekstów, symulacja skutków, dopracowanie paragrafów – to dokładnie rodzaj pracy, który algorytmy uwielbiają.

Prawdziwe pytanie brzmi, co to zrobi z nami. Czy jako społeczeństwo przesunięmy się ku większemu zrozumieniu, czy ku większej apatii. Czy przejrzyste symulacje pomogą nam zobaczyć, jak bardzo decyzje są polityczne, czy przeciwnie – ukryją, że ktoś wprowadził do modelu swoje wartości i interesy.

Może odkryjemy, że bardziej boimy się własnej wolności niż "inteligentnej" maszyny.

AI w ustawach może być narzędziem oczyszczającym chaos i ujawniającym ukrytą niesprawiedliwość. Albo stanie się idealnym alibi dla każdego, kto nie chce tłumaczyć nieprzyjemnych decyzji. Prawdopodobnie nie będzie to żadna z tych czystych wersji, lecz coś pomiędzy.

Dlatego warto już dziś, gdy to jeszcze głównie hipoteza, spróbować wyobrazić sobie bardzo konkretne scenariusze – od regulaminów szkolnych po podatki i kary – i powiedzieć głośno: tutaj chcę, żeby decydował człowiek, tutaj mogę zaakceptować, że AI zabiera głos.

Może pewnego dnia w takiej sali obrad rzeczywiście zaświeci się wielki ekran z kolorowymi wykresami. Może nie będzie przy tym awantur, ale spokojniejsza debata nad czytelnymi scenariuszami. A może w tej ciszy zabrzmi coś całkiem starego i tradycyjnego: "Kto za to ponosi odpowiedzialność?"

To pytanie, którego za nas nie rozwiąże żaden model, choćby był najlepszy.

Najczęściej zadawane pytania

• Czy sztuczna inteligencja już dziś decyduje o ustawach? Nie, w Polsce ani w UE AI bezpośrednio nie decyduje o prawach. Wykorzystuje się ją głównie jako narzędzie do analizy tekstów, wyszukiwania błędów lub przyspieszania administracji.
• Czy AI może być bardziej bezstronna niż politycy? Może działać pozornie bezstronnie, ponieważ operuje liczbami i danymi, ale każda AI niesie w sobie wartości i założenia ludzi, którzy ją zaprojektowali. Bezstronność to bardziej kwestia przejrzystości niż czystej technologii.
• Czy istnieje ryzyko, że politycy ukryją niepopularne posunięcia za AI? Tak, to realne zagrożenie. Dlatego kluczowe jest naleganie, aby żadna decyzja nie była uzasadniana wyłącznie stwierdzeniem "to obliczył system" i aby jasna była osobista odpowiedzialność.
• Jak zwykły człowiek może sprawdzić, czy przy tworzeniu ustawy korzystano z AI? Pomogłoby obowiązkowe oznaczanie ustaw i decyzji, przy których AI znacząco pomogła, oraz publikowanie podstawowych informacji o użytym systemie, danych i celach.
• Czy ma w ogóle sens zabierać głos, gdy nie rozumiem technologii? Tak. Pytania "kto decyduje, jakie są cele, kto za to odpowiada" są ludzkie, nie techniczne. Nawet bez znajomości algorytmów masz prawo żądać tych odpowiedzi i publicznie o nich rozmawiać.